• NÓI CHUYỆN VỀ HAI DI VẬT CỦA MỘT VỊ VUA YÊU NƯỚC.

    NGUYỄN ANH HUY
    Xin giới thiệu cùng các bạn một sưu tập nhỏ gồm hai di vật quý hiếm của một vị vua yêu nước... Vua Hàm Nghi và phong trào Cần Vương, đã từng được giới Sử học đào xới trong mấy chục năm trở lại đây để dựng lại những trang sử bi hùng nhưng thể hiện niềm khát khao độc lập của một dân tộc. Nhưng đây là lần đầu tiên tư liệu về vua Hàm Nghi được bình luận không phải ở dạng thư tịch mà ở dạng di vật. Dưới hai giai đoạn của đời một vị hoàng đế, hai di vật sẽ đưa các bạn về những khung trời kháng chiến ngày xưa, với tinh thần bất hợp tác Pháp, dám hy sinh ngai vàng vì sự nghiệp chống xâm lược...
    Cuối năm 1995, GS Franois Thierry, chuyên gia tiền cổ của Pháp, ủy viên Ban chấp hành Hiệp hội Tiền cổ Thế giới, sau nhiều chuyến du khảo, đã đến Huế tham khảo sưu tập tiền cổ của gia đình tôi. Sau khi xin chụp lại nhiều đồng tiền hiếm có, khách sững sờ trước một đồng tiền thời Nguyễn. Gia chủ hiểu ý, liền trích đồng tiền ra khỏi sưu tập cho khách được “vọc” trên tay. Vị giáo sư người Pháp lật xem mặt lưng đồng tiền, miệng vừa “- Très bien!”, còn tay ra dấu “Number one!”, đồng thời cho biết ông chỉ mới thấy 2 đồng tiền như thế này: một đồng ở bảo tàng Pháp mà ông đã chụp lại để in vào sách của mình năm 1987, một đồng của nhà sưu tập Miuria Gosen tại Nhật Bản, tác giả bộ An Nam Tuyền Phổ nổi tiếng. Và đây là đồng thứ ba ông được xem tận mặt, được mời tận tay...
    Đầu năm 1998, một nhà sưu tập tiền cổ người Mỹ cất công đến Việt Nam với mục đích đối chiếu với đồng tiền ở Huế, sau đó vào Sài Gòn xin trả lại một đồng tiền đã mua. Thật ra, vụ việc này được sự ủy nhiệm của GS NVH, một nhà sưu tập tiền cổ gốc Việt Nam, trước 1975 từng quản thủ sưu tập tiền cổ tại Bảo tàng Sài Gòn, nay sống ở Mỹ. Trong chuyến về cố hương, ông NVH “đấu” được ở Sài Gòn một đồng tiền được treo giá ngọc; về Mỹ , sau mấy tháng tay lại cầm tay mới phát hiện ra là tiền giả! Tá hỏa, ông phải chịu phí tổn nhờ người về Việt Nam tìm hiểu...
    Vậy, những đồng tiền ấy là tiền gì? Vì sao quý hiếm như vậy? Thật giả ra sao?...
    Như chúng ta đã biết, sau sự kiện ‘’tứ nguyệt tam vương" chẳng bao lâu, vua Kiến Phúc cũng băng hà. Quận công Ưng Lịch được chọn kế vị, lấy niên hiệu Hàm Nghi, chưa được bao lâu thì xảy ra biến cố thất thủ kinh đô ngày 23 tháng 5 năm Âút Dậu, Hàm Nghi nguyên niên, 1885.
    Trong khoảng thời gian rắc rối này, Đại Nam Thực Lục chép việc đúc tiền không được đầy đủ và rõ ràng. Phần phụ chép Hàm Nghi đế cho biết: ‘’ Giáp Thân, Kiến Phúc năm 1, tháng 10... định lệ tiền... Tháng 11, mở cục đúc tiền ở Nha Đốc công kho Vũ khố. Trích sai tên thợ làm khuôn ở Hà Nội, một tên thợ đúc đem đủ các đồ dùng về kinh để dạy tập đúc tiền...’’.
    Chính vì dòng sử liệu này mà các nhà sưu tập, nghiên cứu, khi thấy những đồng tiền Kiến Phúc Thông Bảo đã vội vàng công bố là có tiền Kiến Phúc. Qua quá trình tìm hiểu thực tế, tôi được biết các loại tiền Kiến Phúc, hình ảnh trong các sách đều là tiền giả. Vả lại, các nhà nghiên cứu đã quên rằng vua Kiến Phúc đã mất từ tháng 6 năm Giáp Thân, và vua Hàm Nghi lên ngôi ngay. Tuy niên hiệu Kiến Phúc phải dùng cho hết năm 1884, để đầu năm 1885 mới dùng Hàm Nghi nguyên niên; nhưng việc ‘’định lệ tiền’’ và ‘’mở cục đúc tiền’’ là công việc của vua Hàm Nghi! Và như vậy, tiền được đúc ra chính là tiền Hàm Nghi chứ không phải là tiền Kiến Phúc! Đó chính là loại tiền Hàm Nghi Thông Bảo, mặt lưng có hai chữ ‘’Lục Văn’’ (ăn 6).
    Sử không ghi rõ số lượng tiền được đúc ra bao nhiêu, song có lẽ trong một thời gian ngắn mới ‘’dạy tập đúc tiền’’ thì số tiền được đúc không thể nhiều được. Và số tiền ít ỏi này chưa có lệnh phát hành, vẫn còn nằm trong kho triều đình Huế và có lẽ đã bị vua Đồng Khánh cho hủy để đúc tiền hiệu mới, vì ‘’đã ra dụ cấm từ nay không được dùng hai chữ Hàm Nghi... mà khi cần, chỉ được gọi là Quận công Lịch, các tỉnh phải sao dụ nầy để yết thị khắp nơi’’(1). Theo tôi, có lẽ chỉ một vài đồng tiền này rơi rớt ra ngoài trong vụ cướp bóc Phủ Nội vụ khi thực dân Pháp đánh chiếm kinh thành Huế năm 1885, nay các nhà sưu tầm may mắn tìm thấy được.
    Về các hiệu tiền Hàm Nghi, tôi đã thấy qua các loại: Hàm Nghi Thông Bảo loại lớn mặt lưng có 8 mỹ tự, Hàm Nghi Thông Bảo - Thập Văn, Hàm Nghi Thông Bảo (23,5mm, mặt lưng không có chữ), Hàm Nghi Thông Bảo - Lục Văn và Hàm Nghi Trọng Bảo. Tất cả đều là tiền giả, chỉ có một loại Hàm Nghi Thông Bảo - Lục Văn bằng đồng thau là thật, nhưng cũng có loại này là tiền giả rất tinh vi khó nhận biết nếu chưa một lần được nhìn qua tiền thật. Và tất cả các hình ảnh tiền Kiến Phúc, Hàm Nghi trong các sách của Schroeder (1905), TingFuBao (1940), Bernard J. Perma (1963), Ogawa Hiroshi (1973), Novak (1989)... đều là tiền giả.
    Một nhà nghiên cứu tiền cổ ở Mỹ khi nghe tôi nói chắc điều này, có dịp bàn cãi rằng đồng tiền 23,5mm mặt lưng không có chữ trong sách của Schroeder phải là tiền thật vì sách này khá xưa (1905), hồi đó chưa có tiền giả. Việc này, tôi đã tìm hiểu được rất nhiều ngọn nguồn:
    - Từ cuối thế kỷ XVII, khi người phương Tây bắt đầu sưu tập các cổ vật phương Đông thì ở Trung Quốc đã có nạn giả cổ vật như đồ sứ giả cổ, tiền giả cổ... Đến khi người Pháp thành lập Học viện Viễn đông Bác cổ, càng ra sức sưu tập cổ vật thì nạn giả cổ lại càng tăng mà bằng chứng cụ thể là trong sách của Schroeder cũng đã ghi nhận có rất nhiều ‘’fausse monnaie (tiền giả)’’ mang niên hiệu Việt Nam.
    - Đồng tiền trong sách của Schroeder, tôi đã xem hiện vật thật rất nhiều lần, mang nhiều đặc điểm hoàn toàn không thuộc dòng chảy những đồng tiền cùng thời chính triều Nguyễn.
    Loại trừ được một loại tiền Hàm Nghi giả, còn lại, vấn đề khó khăn nhất là phân biệt những đồng tiền Hàm Nghi Thông Bảo - Lục Văn thật và giả... Tôi xin nói chuyện ở đây bằng phương pháp tìm hiểu tổng thể (system analysis) và tiếp cận liên ngành (interdisciplinary approach)...
    Trên bước đường tìm hiểu tiền cổ khắp Việt Nam, tôi đã được gặp các nhà sưu tập tiên phong từ thời tiền chiến như cố học giả VHS, họa sĩ R, nhà sưu tập PTT (Hoa kiều ở Chợ Lớn, nay đã ở Mỹ), nhà sưu tập tiền cổ NVC ở Huế, ông NBĐ ở phố Ngọc Hà (Hà Nội)... Tôi cũng từng gặp các tay ‘’trùm’’ chuyên giả tiền cổ cùng thời... với nhiều hình thức giả... như ở Phường Đúc (Huế) thì có cụ LĐT, một nghệ nhân đúc đồng nổi tiếng, chuyên sáng tác các mẫu tiền lạ để bán cho Pháp; ông L ở đường Bạch Đằng (Huế), cũng từng đúc nhiều mẫu tiền giả rất tinh vi; ở Sài Gòn, có bà N, chủ một tiệm bán đồ cổ; ở Bàn Cờ thì có cụ Tr, chuyên làm tiền giả từ thời Pháp (năm 1989, tôi ghé thăm thì cụ đã gần cửu tuần); ở Hà Nội thì có ông DA ở phố Hàng Bún... Vào buổi xế chiều của cuộc đời, khi gặp một thanh niên tò mò đầy nhiệt huyết, họ đã kể lại chi li những gì mắt thấy tai nghe một cách hào hứng... Họ còn cho biết giới buôn thường bị vấp các loại tiền giả từ Trung Quốc đi ngược qua Việt Nam, hoặc các loại tiền giả do Hoa kiều ở Thái Lan tung sang thị trường Việt Nam cũng rất đáng sợ... Mà oái ăm thay, các mẫu tiền giả đó ngày nay đã được in vào tài liệu chuẩn của quốc tế (Standard catalogue of world coins).
    Riêng về cụ LĐT ở Phường Đúc (Huế), trong một dịp ghé chơi cách đây hơn 20 năm, cụ đưa ra cả thúng tiền Kiến Phúc, Hàm Nghi giả các loại. Tôi hỏi cụ dựa vào sách nào để đúc ra các loại tiền giả đó, ông già cười và vỗ bụng: ‘’-Sách nằm trong bụng tau đây, tau đúc gì mà chả được!’’. Cha tôi kể rằng còn có ‘’mệ’’ S sáng tác ra cả các mẫu tiền Dục Đức, Hiệp Hòa, Kiến Phúc để bán cho Pháp, đã bị phê bình là xuyên tạc lịch sử!
    Trong một chuyến vào Sài Gòn năm 1989, ông PTT dắt tôi đi các tiệm đồ cổ. Chủ hàng giới thiệu một đồng tiền Hàm Nghi Thông Bảo - Lục Văn đã gỉ rét xanh lè. Nhìn qua đã biết ngay tiền giả, nhưng bà chủ cố sức thuyết phục, ông T liếc mắt như ngầm bảo tôi giải thích... Dùng ba ngón tay ấn nhẹ, đồng tiền mềm cong, lớp gỉ giả bóc ra lộ ngay chất liệu: ‘’-Đồ đồng đỏ vỏ cua! Người ta lấy đồng phế liệu, chủ yếu là các đầu đạn bằng đồng đỏ, mềm, dễ nấu chảy để đúc tiền giả, sau đó phủ một lớp phèn chua thì đã lên chất gỉ xanh, nhưng đây chỉ là lớp áo ngoài dễ bóc tách chứ không bền như gỉ tự nhiên...’’.
    Ông T mời bà chủ tiệm đồ cổ cùng tôi về nhà để giới thiệu một đồng tiền khác ‘’-Rin (origin) đây này! Đồng thau đó!’’. Tôi xem đồng tiền có đặc điểm gần giống tiền thật, tuy nhiên, nét chữ hơi mảnh và cạn nên xin phép ‘’-Cho cháu thử một chút!’’. Mài nhẹ cạnh đồng tiền cho lộ ra chất đồng ‘’-Cũng là đồng thau, nhưng vẫn là tiền giả! Không phải là đồng thau thời Nguyễn, mà là đồng mới!’’. Nhà sưu tập già bực bội: ‘’-Anh nói vậy chứ có chi chứng minh?’’. ‘’-Cháu đã có cách chứng minh về chất liệu theo kinh nghiệm. Đồng tiền Hàm Nghi thật phải nằm trong dòng chảy chất liệu đồng thau của những đồng tiền chính triều Nguyễn như Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức, Đồng Khánh, Thành Thái..., có chất liệu gần giống nhau mà kinh nghiệm bằng mắt thường vẫn có thể xác định được. Do đồng tiền là một hợp kim có tỷ lệ pha trộn các kim loại nhất định nên cũng là một hình thức pin Gavanic tạo dòng điện trong hợp kim nên phát ra sóng điện từ. Khi mài đồng tiền cho lộ chất liệu ra, chính sóng điện từ và ánh kim lóe lên, thị giác cảm thụ được ghi nhận vào vỏ não. Nếu xem chất liệu này nhiều lần thì ký ức đó sẽ tạo phản xạ có điều kiện từ vỏ não đến thị giác. Khi gặp một đồng tiền giả, chất liệu khác hẳn thì tần số sóng điện từ và sóng ánh kim cũng khác hẳn mà cảm thụ ở thị giác của chúng ta cũng phân biệt được...’’.
    Mới đây, năm 2003, ông XiongBaoKang, Tổng giám đốc Viện nghiên cứu tiền tệ và Bảo tàng tiền tệ Quảng Tây (Trung Quốc) cùng ông NQB (chuyên viên tiền cổ của Bảo tàng Lịch sử Việt Nam), trên bước đường khắp Việt Nam nghiên cứu tiền cổ, đã ghé Huế gặp tôi. Trong quá trình trao đổi kinh nghiệm giám định tiền Hàm Nghi, khi ông ấy chuẩn bị giới thiệu những hình ảnh tiền này, tôi tuy chưa xem nhưng đã nói chận trước: ‘’-Nếu nền mặt lưng đồng tiền có chổ bị lún thì là tiền giả!’’. Vị chuyên viên mở ảnh ra xem, quả nhiên như tôi dự đoán trước! Tôi giải thích rằng loại tiền giả này, tôi từng ‘’vọc’’ trên tay hàng chục đồng, đều cùng một đặc điểm và chất liệu, nên có thể nói chắc trước như vậy!
    Nghe kể về cách giải thích như kiểu ăng-ten tivi bắt sóng, mỗi kênh tần số sóng khác nhau sẽ cho một hình ảnh khác nhau này, một nhà nghiên cứu ngạc nhiên: ‘’-Nếu lấy các đồng tiền Minh Mạng thật, đem nấu chảy rồi đúc ra tiền Hàm Nghi giả có chất liệu như thật thì làm sao phân biệt?’’. ‘’-Cũng khó, nhưng đừng quên những nét anh hoa phát tiết ra ngoài...’’. Nhân cao hứng, tôi đem đồng tiền thật và một số đồng tiền giả ra so sánh:
    *Tiền thật:
    - bằng đồng thau, chất liệu trong dòng chảy những đồng tiền chính triều Nguyễn;
    - đường kính 22,5mm, mặt lưng có hai chữ ‘’lục văn’’;
    - những cạnh viền của lỗ vuông ở mặt trước thì tạo hình vuông, ngược lại, ở mặt lưng lại là hình chữ nhật đứng;
    - nền đồng tiền cả hai mặt đều bằng phẳng;
    - các chữ viết đều rất cân đối;
    - đồng tiền chưa lưu hành nên chưa có độ mòn, cạnh đồng tiền còn sắc nên khi chụp ảnh in vào sách của Miuria Gosen và Franois Thierry hoặc sách Tiền Kim Loại Việt Nam của Bảo tàng Lịch sử Việt Nam xuất bản năm 2005 mẫu tiền số 281 là tiền thật, cho thấy cạnh đồng tiền rất nổi bật;
    - chất gỉ lên tự nhiên theo thời gian...
    *Tiền giả:
    - bằng đồng đỏ, hoặc đồng thau mềm (nhiều tạp chất), chất liệu không nằm trong dòng chảy những đồng tiền chính triều Nguyễn;
    - nền đồng tiền rất cạn so với chữ viết và không bằng phẳng. Đặc biệt, ở mặt lưng những đồng tiền giả bằng đồng thau mà tôi từng xem được, đều có một góc nền bị lún sâu, chứng tỏ chúng đều được đúc ra từ một khuôn giả;
    - các chữ viết đều rất mảnh và không cân đối;
    - chất rỉ nhân tạo nên thường xốp hoặc chỉ là một lớp áo giả có thể dễ dàng bóc tách ra được;
    - do kỹ thuật làm khuôn giả không tinh vi nên cạnh đồng tiền không sắc tự nhiên mà có độ mòn giả;
    - vành đồng tiền không tròn trịa cân đối;
    - tiền giả thường được làm bằng chất đồng đỏ nên khi chụp ảnh để in sách thường bắt màu rất mạnh...
    Sách của Miuria Gosen xuất bản năm 1966 có giới thiệu một đồng tiền Hàm Nghi thật, được ghi chú là ‘’trân phẩm’’, nghĩa là quý báu vô ngần; nhưng cũng sách này tái bản năm 1975, có giới thiệu thêm một loại tiền Hàm Nghi mới được xếp là tiền hạng 2, nhưng tôi thấy lại là tiền giả rất rõ! Sách Tiền Kim Loại Việt Nam của Bảo tàng Lịch sử Việt Nam xuất bản năm 2005, trang 218 có giới thiệu 4 mẫu tiền Hàm Nghi, theo kinh nghiệm của tôi, chỉ có mẫu tiền số 281 là tiền thật, còn 3 mẫu còn lại số 280, 282, 283 đều là tiền giả vì chất liệu là chất ‘’đồng mềm’’.
    Hiện ở Bảo tàng Lịch sử Việt Nam tại Hà Nội, có trưng bày tiền Kiến Phúc và Hàm Nghi, tôi đã xem rất nhiều lần, cũng chỉ là tiền giả theo phong cách Hà Nội vì chất liệu và kỹ thuật đúc không đúng quy cách... tức không nằm trong dòng chảy các đồng tiền thời Nguyễn!
    ...Nói ra tất cả những điều trên, chắc chắc sẽ rất ít được các nhà sưu khảo tiền cổ đồng tình, thậm chí có người phê bình tôi ‘’nguỵ tạo nhân chứng, vật chứng, lời chứng nhơ bẩn...’’; tuy nhiên theo quan điểm khoa học ‘’không biết mà nói cũng có tội, biết mà không nói cũng có tội’’, do vậy, tôi xin kể lại những gì mắt thấy tai nghe cùng nỗi niềm:
    ‘’Kể bao xiết nỗi thảm sầu,
    Đoạn trường ai có qua cầu mới hay!’’
    Cách đây hơn 20 năm, giới buôn cổ vật thường đồn ầm đã tìm thấy tiền vàng Hàm Nghi ở Tân Sở, nơi vua Hàm Nghi làm căn cứ chống Pháp. Những lời đồìn đãi này hoàn toàn vô căn cứ, bởi đã có ai trung thực nói rằng chính mắt mình thấy tiền vàng Hàm Nghi?! Một vài lời đồn khác cho rằng tiền Hàm Nghi làm bằng ‘’đồng đổi màu’’ (?!). Thật ra, tiền Hàm Nghi được đúc bằng đồng thau bình thường, chỉ quý vì quá hiếm mà thôi! Một số bài viết ‘’Sự thật về kho vàng của vua Hàm Nghi’’ trên Kiến Thức Ngày Nay hoặc An Ninh Thế Giới, cũng cần đính chính lại! Không ai phủ nhận được rằng trong cuộc phò vua Hàm Nghi ra Tân Sở, hai quan Phụ chính Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết đã đem theo rất nhiều vàng mưu việc Cần Vương chống Pháp. Nhưng những thỏi vàng đem theo này là vàng thời Tự Đức, chứ làm gì có vàng mang hiệu Hàm Nghi?!
    Tuy vậy, mới đây, năm 2004, tôi vừa sưu tập được từ những cuộc rà tìm phế liệu ở Quảng Bình một thẻ bài bằng bạc kích thước 32mm x 52mm, mặt trước ghi bốn chữ Hán ‘’Hàm Nghi niên chế’’, mặt lưng ghi hai chữ ‘’Thưởng công’’.
    Đây là lần đầu tiên giới sưu tập cũng như các nhà sử học thấy loại huy chương này. Theo tác giả Đặng Ngọc Oánh, bài ‘’Les distinstions honorifiques annamites’’ trong BAVH số 4 năm 1915, cho biết loại thẻ bài có hai chữ ‘’Thưởng công’’ dùng để khen thưởng các thành tích quân sự và chỉ thấy các thị vệ hầu cận vua đeo.
    Bằng kinh nghiệm cá nhân, đã từng thấy nhiều loại thẻ bài, huy chương ban thưởng của triều Nguyễn, tôi cho rằng thẻ bài vừa sưu tập được chính là một huy chương ra đời trong thời kỳ vua Hàm Nghi xuất bôn chống Pháp mà Quảng Bình là một khu vực trên đạo lộ của vua.
    Hai di vật giới thiệu trên, mới nhìn có vẻ giản dị như chính chân dung vua Hàm Nghi, nhưng xem vậy mà quý hóa vô ngần của nhà vua còn sót lại, bởi vì sau khi vua Đồng Khánh lên ngôi, ngoại trừ việc ‘’cấm dùng hai chữ Hàm Nghi’’, những gì liên quan đến vị vua này hầu như bị thu huỷ, vì thế ngày nay trở nên vô cùng hiếm hoi...
    Phong trào Cần Vương tuy thất bại, nhưng trong tất cả các vị vua chống Pháp chỉ có vua Hàm Nghi, cho đến hơi thở cuối cùng vẫn tỏ tinh thần bất khuất, bất hợp tác với Pháp. Ngưỡng vọng tinh thần yêu nước ấy, tôi tha thiết mong những nhà sưu tập, nghiên cứu, nếu có những di vật gì khác của vua, xin công bố để mọi người được thưởng thức...

    (1) Dương Kinh Quốc, Việt Nam - Những Sự Kiện Lịch Sử 1858-1896, NXB Giáo Dục, 1999.
  • Tin mới nhất Tin mới nhất

  • Phóng sự GiaDinh-numis.com

    Đặng Đức Dũng - Tiền cổ theo dòng chảy lịch sử - 2013

    Sài Gòn xưa và nay - 2013

    Đặng Đức Dũng - Theo Dấu Cổ Tiền - 2012

    Đặng Đức Dũng - Bộ sưu tập tiền cổ - 2012

    Đặng Đức Dũng- Sắc màu cuộc sống - 2012

    Đặng Đức Dũng - Bản Sắc Việt - 2011

    Nghệ Nhân Sưu Tầm Tiền Cổ - 2010