• Những đồng tiền cổ đến với trẻ mồ côi

    (LĐ) - Ngày 1.6, Làng SOS TPHCM sẽ tổ chức bán đấu giá bộ tiền cổ thời Tây Sơn do nghệ nhân Đặng Đức Dũng - xuất thân "trẻ đường phố", từng là "đàn anh giang hồ", hiến tặng để giúp Làng SOS nuôi dạy trẻ mồ côi. Nghệ nhân Đặng Đức Dũng hiện làm cán bộ MTTQ TPHCM, Phó Chủ nhiệm CLB Sưu tập tiền Gia Định.
    Tiền tệ thời Tây Sơn
    Tôi tìm đến nhà Dũng ở trọ nằm sâu trong con hẻm ở P.12, Q.Gò Vấp. Anh bày trước mắt tôi bộ tiền Tây Sơn cài trong cuốn album tặng Làng SOS, rồi bắt vào câu chuyện: "Nhà Tây Sơn có 3 vua là Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và Nguyễn Quang Toản. Sử sách thường nhấn mạnh thời Nguyễn Huệ lên ngôi vua (1788) mà ít nhắc Nguyễn Nhạc, khiến thế hệ sau (ngoài các nhà chuyên sử) chỉ lờ mờ nhớ đó là anh Vua Quang Trung, trong khi Nguyễn Nhạc xưng vua từ năm 1778".
    Dũng rút trong album một đồng tiền cổ giải thích: "Sau khi Nguyễn Nhạc xưng vua, lấy niên hiệu Thái Đức, có cho đúc tiền Thái Đức Thông Bảo, mặt sau để trơn, nhưng cũng có một vài loại đúc nổi biểu tượng nhật và nguyệt, được sử dụng giới hạn ở phạm vi xứ Đàng trong (Quảng Nam, Bình Thuận)".
    Dũng lấy mấy đồng tiền khác phân tích: "Sau khi Vua Quang Trung đánh đuổi quân Thanh (1788), ngài ban chiếu khuyến nông để cổ vũ khuyến khích dân làm ruộng. Về kinh thương, việc buôn bán thông lương trong và ngoài nước được đặc biệt khuyến khích. Trong Bang giao lục của Ngô Thời Nhiệm có chép rằng Vua Quang Trung đã đề nghị nhà Thanh "mở cửa ải, thông chợ búa, khiến hàng hóa không ngừng động để làm lợi cho sự tiêu dùng của dân".
    Một trong những việc cần làm ngay là đúc tiền lưu hành rộng rãi thay thế tiền các triều trước và tiền nước ngoài. Theo đó tiền Quang Trung Thông Bảo và Đại Bảo ra đời tại Thăng Long và Phú Xuân. Đặc điểm tiền Quang Trung mặt sau có chữ Công, Nhất, Nhị và mang các ký hiệu tượng trưng mặt trời, mặt trăng".
    Dũng lại lấy đồng tiền khác cắt nghĩa: "Quang Trung trị vì bốn năm (1788 - 1792) thì mất, con là Nguyễn Quang Toản lên ngôi lấy niên hiệu Cảnh Thịnh (1793 - 1802) cũng cho đúc tiền Cảnh Thịnh Thông Bảo và Đại Bảo. Trị giá một đồng Cảnh Thịnh Thông Bảo loại lớn ăn 60 đồng điếu nhỏ. Ngoài ra còn có loại Cảnh Thịnh Thông Bảo bằng bạc chạm hình rồng, mây...".

    Dũng xác định: "Khi ấy Nguyễn Nhạc vẫn làm vua ở Quy Nhơn (tức Trung ương Hoàng Đế). Năm 1793, quân Nguyễn Phúc Ánh từ trong Nam đổ ra vây thành, Nguyễn Nhạc phải cầu cứu Nguyễn Quang Toản; Quang Toản sai Thái sư Bùi Đắc Tuyên vào ứng cứu rồi chiếm luôn thành Quy Nhơn nên Nguyễn Nhạc tức mà chết. Năm 1801, Nguyễn Phúc Ánh đánh thành Phú Xuân, Vua Cảnh Thịnh phải chạy ra Thăng Long, có cho thợ làng Ngũ Xã đúc loại tiền Bảo Hưng Thông Bảo với hoài vọng phục hưng triều Tây Sơn, nhưng đồng Bảo Hưng chưa lưu hành trong dân gian thì thời Cảnh Thịnh đã tàn. Dân chúng hồi đó sử dụng bốn loại tiền gồm những đồng tiền nhà Lê còn sót lại và ba loại tiền của ba đời vua triều Tây Sơn là Thái Đức, Quang Trung và Cảnh Thịnh".

    Đồng tiền gắn liền lịch sử
    Nghe tôi ngơ ngác hỏi: "Ông học tổng hợp sử à?" - Dũng cười: "Tôi xuất thân là trẻ bụi đời. Khi ý thức được mình phải chiến thắng số phận là lúc đang làm cộng tác viên của Thành đoàn, buộc phải kỳ cạch đi học bổ túc văn hóa loại 2 năm 3 lớp. Đến khi làm việc ở MTTQ TPHCM mới học đại học tại chức khoa xã hội học rồi sau học tiếp đại học luật. Dù không phải dân sử, nhưng "đồng tiền gắn liền lịch sử" mà, người học sử có thể không cần hiểu đồng tiền, nhưng người sưu tập tiền tiên quyết phải hiểu sâu lịch sử".
    Dũng kể tôi nghe câu chuyện khá thú vị, đó là vào năm 2004, anh tới cổng trời Sa Pa, thấy bán đồng bạc trắng ghi năm 1475, bèn buột miệng: "Tiền giả". Người bán nổi đóa, dọa nếu không chứng minh được đó là tiền giả thì... "vỡ mặt"! Dũng giải thích: "Nó có tên "đồng bạc Đông Dương" là do được Ngân hàng Đông Dương bảo hộ. Đồng mẫu đầu tiên đúc năm 1879, tới 1885 mới đưa vào lưu thông. Còn đồng này ghi là đúc năm 1475, tức thời Lê sơ thì làm gì đã có Ngân hàng Đông Dương?". Cũng qua tiền cổ có thể xác định được sự thịnh suy của kinh tế và ý thức chính trị một triều đại hoặc người đứng đầu triều đại đó.
    Về ý nghĩa kinh tế - Dũng đưa một đồng Thái Đức làm ví dụ: "Lúc đó Quy Nhơn và Bình Thuận là những vùng đất nghèo. Do thiếu đồng nên loại tiền này mỏng, dẹp, cộng với bố cục vành ngoài hơi lớn trong khi lỗ vuông giữa rộng, nên chữ Thái Đức bị nhỏ nét và không sâu. Cũng có loại tiền Thái Đức tương đối lớn và dày lưng với chữ Vạn Tuế viết theo lối cuồng thảo, dành để vua thưởng các quan nên rất hiếm".
    Cầm một đồng Quang Trung Thông Bảo, anh nói: "Cũng do thiếu đồng nên loại tiền này mỏng và nhẹ hơn tiền Thái Đức vì lúc ấy chiến tranh liên miên, trước đó vua Lê lại sống phụ thuộc chúa Trịnh, đến khi Quang Trung lên ngôi thì ngân khố chẳng còn gì. Bấy giờ các sở đúc ở các trấn phải thu thập súng đồng cũ đem đúc tiền. Vì thế tiền Quang Trung tỉ lệ đồng thấp, chùi đi sẽ sáng bóng".
    Về ý nghĩa chính trị, theo Dũng: "Tiền Quang Trung có loại mặt sau mang chữ Bình Nam, lý do là lúc Tôn Sĩ Nghị kéo quân sang nước ta, Vua Càn Long nhà Thanh cho đúc loại tiền Càn Long Thông Bảo, mặt sau có chữ An Nam để cấp phát quân lương tiêu dùng ở nước ta vì coi ta như đã thuộc nhà Thanh. Sau đại thắng quân Thanh, vua Quang Trung sai thu hồi các đồng tiền đó để nấu - đúc loại tiền Quang Trung Thông Bảo, mặt sau có chữ Bình Nam, nhằm khẳng định quyền độc lập dân tộc ta".

    Dân ta phải biết sử ta
    Được mệnh danh là "tỉ phú" tiền... cổ, hiện trong bộ sưu tập của Dũng có trên 30 cuốn album tiền kim loại; tiền giấy mỗi châu lục một cuốn; tiền ASEAN 1 cuốn; tiền Việt Nam Dân chủ Cộng hoà 1 cuốn; và mỗi chuyên đề 1 cuốn. Đặc biệt, anh còn có hai đồng tiền cổ quý giá khai quật từ mộ Tần Thuỷ Hoàng. Dù vậy, anh vẫn đam mê tiền Việt nhất, vì nó không chỉ gắn liền với sự thăng trầm của lịch sử nước nhà, mà còn ẩn chứa biết bao câu chuyện kỳ thú.
    Tỉ dụ, từ khi xuất hiện đồng tiền thì bất cứ nhà nước nào cũng độc quyền phát hành tiền nhằm khẳng định sự thống trị của mình. Nhưng riêng nước ta từng có hai thời điểm không tuân thủ quy luật này.
    Thời điểm thứ nhất là các đời chúa Nguyễn (từ thế kỷ 16 đến giữa thế kỷ 18) tất cả văn bản Đàng trong đều ghi niên hiệu nhà Lê, riêng đồng tiền thì các chúa Nguyễn cho phép tư nhân tự đúc.
    Thời điểm thứ hai là hồi chống Mỹ, Uỷ ban Trung ương Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam cũng in tiền vào năm 1963 với 8 mệnh giá để lưu thông trong vùng giải phóng.
    Cuối năm 1965, trong lúc vận chuyển bị địch phục kích khiến thất thoát một lượng tiền lớn, Mặt trận bèn quyết định không tiếp tục lưu hành, sau đó mọi người lãng quên. Trớ trêu thay! tháng 9.1975 khi Nhà nước đổi tiền, những đồng tiền Mặt trận lại xuất hiện, lập tức Ngân hàng Quốc gia VN ra thông báo số 02 (trích): "Chánh quyền CM trước nay không phát hành loại giấy bạc đề tên Uỷ ban Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam... Ai thấy có hiện tượng lưu hành loại tiền đó cần phát hiện ngay cho cơ quan có trách nhiệm để truy xét và trừng trị"!...
    Hay hồi 9 năm kháng chiến, vùng Long Châu Hà có dùng "bạc Cụ Hồ" (tiền giấy, in tại Cà Mau). Do máy in và giấy đều kém chất lượng, lại in bằng mực khô pha nước nhiễm phèn, khiến tiền xấu, thậm chí lem luốc. Lúc này Pháp tái chiếm Sài Gòn, có thuê một xưởng in ở Chợ Lớn in tiền giả tung vào Long Châu Hà. Nhưng do máy móc và giấy tốt, lại pha mực bằng hóa chất, nên tiền giả đẹp và tốt hơn hẳn tiền thật, lập tức bị ta phát hiện. Thế là âm mưu chống phá tiền tệ của Pháp đối với ta bị phá sản.
    Đặc biệt câu chuyện "đồng tiền nhuộm máu" làm tôi cực kỳ xúc động: Lúc quân Pháp đánh vào trung tâm in tiền Cà Mau, các cán bộ tài chính mỗi người ôm một thứ bỏ chạy. Khi quân Pháp rút, ta phát hiện một cán bộ bị bắn chết đè sấp lên bao tiền thành phẩm, mở bao ra thấy những đồng bạc Cụ Hồ nhuộm đầy máu...
    Dũng tâm sự: "Tôi có hạnh nguyện là gắng tìm một "Mạnh Thường Quân" sẵn lòng cùng tôi phát hành một bộ chuyện tranh giá rẻ để bất cứ trẻ em nghèo nào cũng có thể mua. Nội dung là các câu chuyện nói về quá trình phát sinh, phát triển của đồng tiền VN, qua đó nhằm giáo dục các trẻ về lịch sử dân tộc theo phương châm "dân ta phải biết sử ta", mục đích khơi dậy lòng yêu nước trong mỗi trẻ nhỏ.

    Dương Minh Đức
  • Tin mới nhất Tin mới nhất

  • Phóng sự GiaDinh-numis.com

    Đặng Đức Dũng - Tiền cổ theo dòng chảy lịch sử - 2013

    Sài Gòn xưa và nay - 2013

    Đặng Đức Dũng - Theo Dấu Cổ Tiền - 2012

    Đặng Đức Dũng - Bộ sưu tập tiền cổ - 2012

    Đặng Đức Dũng- Sắc màu cuộc sống - 2012

    Đặng Đức Dũng - Bản Sắc Việt - 2011

    Nghệ Nhân Sưu Tầm Tiền Cổ - 2010